Murat'ın çalışması ilerledikçe yeni bir sorun ortaya çıkar. Bazı dizelerinin sonunda aynı ekler bulunur. Bunların uyak mı, redif mi olduğunu ayırt edemez.
Elif, kütüphanenin penceresinden görünen dut ağacını göstererek anlatmaya başlar:
“Diyelim ki iki dizeyi ‘gelirim’ ve ‘bilirim’ kelimeleriyle bitirdin. Burada son seslerin tamamını otomatik olarak uyak sayamazsın. Kelimelerin yapısını ve eklerin görevlerini incelemelisin. Aynı görevde kullanılan ekler redif olabilir; rediften önce kalan ses benzerliği ise uyağı oluşturabilir.”
Murat sorar:
“Yani kelimelerin sonunda aynı harfleri görmek yeterli değil mi?”
“Kesinlikle yeterli değil. Uyak, yazıdaki benzerlikten çok ses benzerliğine dayanır. Redif de yalnızca harf tekrarı değildir; görev ve anlam bakımından aynı olan eklerin veya sözcüklerin tekrarıdır.”
Elif, Murat'ın önüne yeni bir alıştırma koyar:
Gözlerimde kaldı izlerin Rüzgâr taşıdı sözlerin Yollar uzandı gözlerin Geceye karıştı özlerin
Murat, bu dizelerde aynı seslerin tekrarlandığını görür. Fakat şiirin doğal bir duygu akışına sahip olup olmadığını da sorgulamaya başlar. Bazı kelimelerin anlam bakımından zorlanmış olduğunu fark eder.
Elif, örneğin özellikle kusursuz bir şiir olarak görülmemesi gerektiğini söyler. Bu, ses benzerliği ile anlam uyumu arasındaki farkı göstermek için hazırlanmış bir alıştırmadır.
“İyi bir şiirde teknik doğruluk önemlidir,” der, “ama teknik doğruluk tek başına şiirsel değer yaratmaz. Uyak düzeni doğru olabilir; buna rağmen şiirin anlatımı zayıf kalabilir.”
Sonra hece ölçüsüne geçerler. Geleneksel semailer çoğunlukla sekizli hece ölçüsüyle söylenir. Bir dizedeki hece sayısını bulmak için sözcüklerin hecelerini saymak gerekir. Türkçede çoğu zaman her ünlü bir hecenin merkezini oluşturur.
Elif, Murat'ın yazdığı bir dizeyi sesli okumasını ister:
“Akşam oldu, yolum uzun.”
Birlikte heceleri sayarlar:
Ak-şam / ol-du / yo-lum / u-zun.
Toplam sekiz hece vardır.
Murat sevinir. İlk kez bir dizesinin geleneksel semainin yaygın ölçüsüne uygun olduğunu görmüştür. Ancak Elif, her sekiz heceli şiirin semai sayılamayacağını hatırlatır. Nazım biçimini belirlemek için dörtlük yapısı, uyak düzeni ve geleneksel söyleyiş özellikleri de dikkate alınmalıdır.
Murat artık üç ayrı soruyu birbirinden ayırabilmektedir:
- Dize kaç heceden oluşuyor?
- Dize sonundaki sesler nasıl uyaklanıyor?
- Şiirin anlamı, seçilen kelimelerle doğal biçimde ilerliyor mu?
Bu sorular, onun yazma alışkanlığını değiştirir. Önceden bir kelimeyi bulduğunda hemen diğer dizeye geçerken artık her dizeyi ölçü, uyak ve anlam açısından ayrı ayrı kontrol etmektedir.
5. Bölüm: Bir Halk Şiirinin Tarihsel Hafızası
Bir hafta sonra kütüphanede küçük bir okuma toplantısı düzenlenir. Toplantıya kasabanın yaşlıları, lise öğrencileri, öğretmenler ve halk müziğine ilgi duyan birkaç genç katılır.
Elif, konuşmasını yalnızca teknik bilgilerle sınırlamaz.
“Semaiyi anlamak için onun yaşadığı toplumsal çevreyi de düşünmeliyiz,” der. “Âşık edebiyatı, farklı dönemlerde sözlü kültürün önemli taşıyıcılarından biri olmuştur. Şairler ve ozanlar şiirlerini saz eşliğinde söylemiş, kimi zaman köyden köye dolaşmış, kimi zaman kahvehanelerde veya toplantılarda dinleyicilerle buluşmuştur. Şiir, kitaplara yazılmadan önce insanların hafızasında ve sesinde yaşamıştır.”
Toplantıdaki yaşlılardan biri, gençliğinde bir halk ozanını dinlediği akşamı anlatır. Ozanın söylediği dizeleri bugün bütünüyle hatırlamıyordur; fakat ezgisini ve şiirin kendisinde bıraktığı duyguyu unutamamıştır.
Bu anı, Murat'ın düşüncelerini değiştirir.
Şiirin yalnızca kâğıt üzerindeki biçimden ibaret olmadığını fark eder. Uyak, dinleyicinin bir sonraki dizeyi beklemesini sağlayabilir. Ölçü, ezginin akışını destekleyebilir. Tekrarlar, şiirin bellekte kalmasını kolaylaştırabilir.
Elbette bütün halk şiirlerinin aynı koşullarda üretildiğini veya her ozanın aynı amaçla şiir söylediğini düşünmek doğru değildir. Sözlü gelenek, farklı yörelerin, dönemlerin ve kişisel anlatım biçimlerinin etkisiyle çeşitlenmiştir.
Murat, toplumsal değişimin de bu geleneği etkilediğini görür. Geçmişte sazıyla köyleri dolaşan bir ozanın şiiri, bugün internet forumlarında, sosyal medya paylaşımlarında veya dijital ses kayıtlarında yeniden dolaşıma girebilir. Biçim değişse de insanların duygularını ritimli ve akılda kalıcı sözlerle anlatma isteği varlığını sürdürür.
Bu noktada Nihat Bey'in sözleri yeniden aklına gelir:
“Şiirin biçimini öğrenmek, onun yaşadığı dünyayı öğrenmekten ayrı değildir.”
Murat, artık semaiyi yalnızca bir uyak şeması olarak görmez. Onu, kuşaklar arasında dolaşan bir anlatım biçimi olarak değerlendirmeye başlamıştır.
Peki sizce halk şiirinin dijital ortamda paylaşılması, bu geleneği güçlendiriyor mu, yoksa şiirin ezgiyle ve yüz yüze anlatımla kurduğu bağı zayıflatıyor mu?
6. Bölüm: Erkeklerin ve Kadınların Farklı Yaklaşımları Değil, Birbirini Tamamlayan Deneyimleri
Kültür merkezindeki şiir gecesi yaklaşırken Murat, Elif ve Nihat Bey birlikte çalışmaya başlar. Murat, şiirin uyak şemasını ve hece sayısını kontrol etmekten sorumludur. Elif, kelimelerin duygusal etkisini, anlatımın akıcılığını ve dinleyicide bırakacağı izlenimi değerlendirir. Nihat Bey ise geleneksel söyleyişe, ezgiye ve şiirin sözlü icrasına dikkat eder.
İlk başta herkes kendi yönteminin daha önemli olduğunu düşünür.
Murat, şiirin teknik bakımdan kusursuz olmasının yeterli olduğunu savunur. Ona göre ölçü ve uyak doğru kurulursa dinleyici şiirin düzenini fark edecektir.
Elif ise farklı düşünür:
“Dinleyici yalnızca ölçüyü dinlemiyor. Söylediğin sözün kendisinde ne uyandırdığına da bakıyor. Bir dize teknik olarak doğru olabilir ama bir insanın yaşadığı duyguyu karşılamıyorsa etkisini kaybedebilir.”
Murat itiraz eder:
“Duyguya çok fazla odaklanırsak biçim dağılmaz mı?”
Elif sakin bir şekilde cevap verir:
“Biçim ile duygu birbirinin düşmanı değil. Önemli olan ikisini birlikte düşünmek.”
Nihat Bey ikisini de dinledikten sonra gülümser. Murat'ın çözüm odaklı yaklaşımının şiirin teknik sorunlarını hızla bulmaya yardımcı olduğunu, Elif'in ilişkisel yaklaşımının ise şiirin insanlarla kurduğu bağı güçlendirdiğini söyler.
Ancak bunun kadınların veya erkeklerin doğuştan belirli özelliklere sahip olduğu anlamına gelmediğini özellikle belirtir. İnsanların çalışma biçimleri; kişiliklerinden, eğitimlerinden, mesleklerinden, yaşadıkları çevreden ve deneyimlerinden etkilenir. Bazı insanlar planlamada, bazıları duyguları yorumlamada, bazılarıysa her iki alanda da güçlü olabilir.
Murat da kendi yaklaşımını sorgulamaya başlar. Bir sorunu hızlıca çözmek isterken bazen sorunun arkasındaki ihtiyacı gözden kaçırdığını fark eder. Elif ise anlam ve duygu üzerine düşünürken somut bir çalışma planının işlerini kolaylaştırabileceğini kabul eder.
Birlikte yeni bir yöntem geliştirirler: Önce şiirin duygusunu ve amacını belirleyecekler, sonra hece ölçüsü ile uyak düzenini kuracaklar, en son şiiri sesli okuyup birlikte değerlendireceklerdir.
Bu yöntem, yalnızca şiir yazarken değil, birlikte çalışmayı gerektiren başka işlerde de işe yarar.
Murat bir akşam defterine şu cümleyi yazar:
“İyi bir sonuç, bazen en hızlı çözümden değil, farklı bakışların birbirini tamamlamasından doğar.”
Siz bir konuda çalışırken önce plan yapmayı mı, yoksa konunun duygusal ve insani tarafını anlamayı mı tercih ediyorsunuz? İkisinin birlikte kullanılmasının daha iyi sonuç verdiği durumlar yaşadınız mı?
7. Bölüm: Murat'ın Kendi Semaisini Yazdığı Gece
Şiir gecesinden bir gün önce Murat, marangoz atölyesini kapattıktan sonra evine gider. Masasının üzerine defterini, kalemini ve Nihat Bey'in verdiği eski şiir kitabını koyar.
Artık bir semai yazarken izlemesi gereken yolu bilmektedir. Önce anlatmak istediği duyguyu seçer: İnsanların değişen zamanlara rağmen birbirine duyduğu bağlılık.
Ardından sekizli hece ölçüsünü temel alır ve yaygın semai uyak düzenlerinden biri olan aaxa şemasını kullanmayı dener.
Defterine şu dörtlüğü yazar:
Eski çeşme suyu akar (a) Gönlüm seni anar gece (a) Köy yolunda sesin kalır (x) Yıldız düşer, gün doğar (a)
Dizeleri yüksek sesle okuduğunda ilk, ikinci ve dördüncü dizelerin sonlarında beklediği uyak ilişkisini kuramadığını fark eder. Birinci ve dördüncü dizelerdeki “akar” ve “doğar” sözcükleri tam bir uyak oluşturmaz. Üstelik ikinci dizenin sonundaki “gece” sözcüğü de bu gruba katılmaz.
Murat bu kez kelimeleri gelişigüzel değiştirmek yerine son sesleri incelemeye karar verir.
Bir süre düşündükten sonra yeni bir dörtlük kurar:
Dağ başında eser yeller Bahçemizde açar güller Gönlüm seni özler durur Penceremde ötüşür bülbüller
Elif, kütüphanenin penceresinden görünen dut ağacını göstererek anlatmaya başlar:
“Diyelim ki iki dizeyi ‘gelirim’ ve ‘bilirim’ kelimeleriyle bitirdin. Burada son seslerin tamamını otomatik olarak uyak sayamazsın. Kelimelerin yapısını ve eklerin görevlerini incelemelisin. Aynı görevde kullanılan ekler redif olabilir; rediften önce kalan ses benzerliği ise uyağı oluşturabilir.”
Murat sorar:
“Yani kelimelerin sonunda aynı harfleri görmek yeterli değil mi?”
“Kesinlikle yeterli değil. Uyak, yazıdaki benzerlikten çok ses benzerliğine dayanır. Redif de yalnızca harf tekrarı değildir; görev ve anlam bakımından aynı olan eklerin veya sözcüklerin tekrarıdır.”
Elif, Murat'ın önüne yeni bir alıştırma koyar:
Gözlerimde kaldı izlerin Rüzgâr taşıdı sözlerin Yollar uzandı gözlerin Geceye karıştı özlerin
Murat, bu dizelerde aynı seslerin tekrarlandığını görür. Fakat şiirin doğal bir duygu akışına sahip olup olmadığını da sorgulamaya başlar. Bazı kelimelerin anlam bakımından zorlanmış olduğunu fark eder.
Elif, örneğin özellikle kusursuz bir şiir olarak görülmemesi gerektiğini söyler. Bu, ses benzerliği ile anlam uyumu arasındaki farkı göstermek için hazırlanmış bir alıştırmadır.
“İyi bir şiirde teknik doğruluk önemlidir,” der, “ama teknik doğruluk tek başına şiirsel değer yaratmaz. Uyak düzeni doğru olabilir; buna rağmen şiirin anlatımı zayıf kalabilir.”
Sonra hece ölçüsüne geçerler. Geleneksel semailer çoğunlukla sekizli hece ölçüsüyle söylenir. Bir dizedeki hece sayısını bulmak için sözcüklerin hecelerini saymak gerekir. Türkçede çoğu zaman her ünlü bir hecenin merkezini oluşturur.
Elif, Murat'ın yazdığı bir dizeyi sesli okumasını ister:
“Akşam oldu, yolum uzun.”
Birlikte heceleri sayarlar:
Ak-şam / ol-du / yo-lum / u-zun.
Toplam sekiz hece vardır.
Murat sevinir. İlk kez bir dizesinin geleneksel semainin yaygın ölçüsüne uygun olduğunu görmüştür. Ancak Elif, her sekiz heceli şiirin semai sayılamayacağını hatırlatır. Nazım biçimini belirlemek için dörtlük yapısı, uyak düzeni ve geleneksel söyleyiş özellikleri de dikkate alınmalıdır.
Murat artık üç ayrı soruyu birbirinden ayırabilmektedir:
- Dize kaç heceden oluşuyor?
- Dize sonundaki sesler nasıl uyaklanıyor?
- Şiirin anlamı, seçilen kelimelerle doğal biçimde ilerliyor mu?
Bu sorular, onun yazma alışkanlığını değiştirir. Önceden bir kelimeyi bulduğunda hemen diğer dizeye geçerken artık her dizeyi ölçü, uyak ve anlam açısından ayrı ayrı kontrol etmektedir.
5. Bölüm: Bir Halk Şiirinin Tarihsel Hafızası
Bir hafta sonra kütüphanede küçük bir okuma toplantısı düzenlenir. Toplantıya kasabanın yaşlıları, lise öğrencileri, öğretmenler ve halk müziğine ilgi duyan birkaç genç katılır.
Elif, konuşmasını yalnızca teknik bilgilerle sınırlamaz.
“Semaiyi anlamak için onun yaşadığı toplumsal çevreyi de düşünmeliyiz,” der. “Âşık edebiyatı, farklı dönemlerde sözlü kültürün önemli taşıyıcılarından biri olmuştur. Şairler ve ozanlar şiirlerini saz eşliğinde söylemiş, kimi zaman köyden köye dolaşmış, kimi zaman kahvehanelerde veya toplantılarda dinleyicilerle buluşmuştur. Şiir, kitaplara yazılmadan önce insanların hafızasında ve sesinde yaşamıştır.”
Toplantıdaki yaşlılardan biri, gençliğinde bir halk ozanını dinlediği akşamı anlatır. Ozanın söylediği dizeleri bugün bütünüyle hatırlamıyordur; fakat ezgisini ve şiirin kendisinde bıraktığı duyguyu unutamamıştır.
Bu anı, Murat'ın düşüncelerini değiştirir.
Şiirin yalnızca kâğıt üzerindeki biçimden ibaret olmadığını fark eder. Uyak, dinleyicinin bir sonraki dizeyi beklemesini sağlayabilir. Ölçü, ezginin akışını destekleyebilir. Tekrarlar, şiirin bellekte kalmasını kolaylaştırabilir.
Elbette bütün halk şiirlerinin aynı koşullarda üretildiğini veya her ozanın aynı amaçla şiir söylediğini düşünmek doğru değildir. Sözlü gelenek, farklı yörelerin, dönemlerin ve kişisel anlatım biçimlerinin etkisiyle çeşitlenmiştir.
Murat, toplumsal değişimin de bu geleneği etkilediğini görür. Geçmişte sazıyla köyleri dolaşan bir ozanın şiiri, bugün internet forumlarında, sosyal medya paylaşımlarında veya dijital ses kayıtlarında yeniden dolaşıma girebilir. Biçim değişse de insanların duygularını ritimli ve akılda kalıcı sözlerle anlatma isteği varlığını sürdürür.
Bu noktada Nihat Bey'in sözleri yeniden aklına gelir:
“Şiirin biçimini öğrenmek, onun yaşadığı dünyayı öğrenmekten ayrı değildir.”
Murat, artık semaiyi yalnızca bir uyak şeması olarak görmez. Onu, kuşaklar arasında dolaşan bir anlatım biçimi olarak değerlendirmeye başlamıştır.
Peki sizce halk şiirinin dijital ortamda paylaşılması, bu geleneği güçlendiriyor mu, yoksa şiirin ezgiyle ve yüz yüze anlatımla kurduğu bağı zayıflatıyor mu?
6. Bölüm: Erkeklerin ve Kadınların Farklı Yaklaşımları Değil, Birbirini Tamamlayan Deneyimleri
Kültür merkezindeki şiir gecesi yaklaşırken Murat, Elif ve Nihat Bey birlikte çalışmaya başlar. Murat, şiirin uyak şemasını ve hece sayısını kontrol etmekten sorumludur. Elif, kelimelerin duygusal etkisini, anlatımın akıcılığını ve dinleyicide bırakacağı izlenimi değerlendirir. Nihat Bey ise geleneksel söyleyişe, ezgiye ve şiirin sözlü icrasına dikkat eder.
İlk başta herkes kendi yönteminin daha önemli olduğunu düşünür.
Murat, şiirin teknik bakımdan kusursuz olmasının yeterli olduğunu savunur. Ona göre ölçü ve uyak doğru kurulursa dinleyici şiirin düzenini fark edecektir.
Elif ise farklı düşünür:
“Dinleyici yalnızca ölçüyü dinlemiyor. Söylediğin sözün kendisinde ne uyandırdığına da bakıyor. Bir dize teknik olarak doğru olabilir ama bir insanın yaşadığı duyguyu karşılamıyorsa etkisini kaybedebilir.”
Murat itiraz eder:
“Duyguya çok fazla odaklanırsak biçim dağılmaz mı?”
Elif sakin bir şekilde cevap verir:
“Biçim ile duygu birbirinin düşmanı değil. Önemli olan ikisini birlikte düşünmek.”
Nihat Bey ikisini de dinledikten sonra gülümser. Murat'ın çözüm odaklı yaklaşımının şiirin teknik sorunlarını hızla bulmaya yardımcı olduğunu, Elif'in ilişkisel yaklaşımının ise şiirin insanlarla kurduğu bağı güçlendirdiğini söyler.
Ancak bunun kadınların veya erkeklerin doğuştan belirli özelliklere sahip olduğu anlamına gelmediğini özellikle belirtir. İnsanların çalışma biçimleri; kişiliklerinden, eğitimlerinden, mesleklerinden, yaşadıkları çevreden ve deneyimlerinden etkilenir. Bazı insanlar planlamada, bazıları duyguları yorumlamada, bazılarıysa her iki alanda da güçlü olabilir.
Murat da kendi yaklaşımını sorgulamaya başlar. Bir sorunu hızlıca çözmek isterken bazen sorunun arkasındaki ihtiyacı gözden kaçırdığını fark eder. Elif ise anlam ve duygu üzerine düşünürken somut bir çalışma planının işlerini kolaylaştırabileceğini kabul eder.
Birlikte yeni bir yöntem geliştirirler: Önce şiirin duygusunu ve amacını belirleyecekler, sonra hece ölçüsü ile uyak düzenini kuracaklar, en son şiiri sesli okuyup birlikte değerlendireceklerdir.
Bu yöntem, yalnızca şiir yazarken değil, birlikte çalışmayı gerektiren başka işlerde de işe yarar.
Murat bir akşam defterine şu cümleyi yazar:
“İyi bir sonuç, bazen en hızlı çözümden değil, farklı bakışların birbirini tamamlamasından doğar.”
Siz bir konuda çalışırken önce plan yapmayı mı, yoksa konunun duygusal ve insani tarafını anlamayı mı tercih ediyorsunuz? İkisinin birlikte kullanılmasının daha iyi sonuç verdiği durumlar yaşadınız mı?
7. Bölüm: Murat'ın Kendi Semaisini Yazdığı Gece
Şiir gecesinden bir gün önce Murat, marangoz atölyesini kapattıktan sonra evine gider. Masasının üzerine defterini, kalemini ve Nihat Bey'in verdiği eski şiir kitabını koyar.
Artık bir semai yazarken izlemesi gereken yolu bilmektedir. Önce anlatmak istediği duyguyu seçer: İnsanların değişen zamanlara rağmen birbirine duyduğu bağlılık.
Ardından sekizli hece ölçüsünü temel alır ve yaygın semai uyak düzenlerinden biri olan aaxa şemasını kullanmayı dener.
Defterine şu dörtlüğü yazar:
Eski çeşme suyu akar (a) Gönlüm seni anar gece (a) Köy yolunda sesin kalır (x) Yıldız düşer, gün doğar (a)
Dizeleri yüksek sesle okuduğunda ilk, ikinci ve dördüncü dizelerin sonlarında beklediği uyak ilişkisini kuramadığını fark eder. Birinci ve dördüncü dizelerdeki “akar” ve “doğar” sözcükleri tam bir uyak oluşturmaz. Üstelik ikinci dizenin sonundaki “gece” sözcüğü de bu gruba katılmaz.
Murat bu kez kelimeleri gelişigüzel değiştirmek yerine son sesleri incelemeye karar verir.
Bir süre düşündükten sonra yeni bir dörtlük kurar:
Dağ başında eser yeller Bahçemizde açar güller Gönlüm seni özler durur Penceremde ötüşür bülbüller